Αρχοντικό MERLIN de DOUAI [fr]

Η Πρεσβεία της Γαλλίας στην Αθήνα

Αρχοντικό MERLIN de DOUAI

JPEG

από την κα Mireille MUSSO
Πληρεξούσιο Υπουργό,
_ Διευθύντρια Αρχείων του Υπουργείου Εξωτερικών της Γαλλίας

Η Πρεσβεία της Γαλλίας στην Αθήνα είναι ένα όμορφο νεοκλασσικό κτήριο 500μ2 σε οικόπεδο 1770μ2, στην αρχή της Λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, κοντά στην Πλατεία Συντάγματος, στην καρδιά της Αθήνας. Βρίσκεται απέναντι από τα Παλαιά Ανάκτορα που χτίστηκαν το 1835 για τον Όθωνα της Βαυαρίας, πρώτο βασιλιά της Ελλάδας μετά την ανεξαρτησία της το 1830, ύστερα από δέκα χρόνια αγώνα κατά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Κατά την εγκαθίδρυση της πρώτης Ελληνικής Δημοκρατίας το 1924, τα Ανάκτορα δόθηκαν στο Κοινοβούλιο και τις υπηρεσίες του Πρωθυπουργού, τα οποία εδρεύουν εκεί μέχρι σήμερα.

Το 1893, ο κόμης de Montholon, Υπουργός της Γαλλίας στην Αθήνα, ενημερώνει τον Υπουργό Εξωτερικών Jules Paul Develle, για την πρόταση ενός πλούσιου άγγλου τον Charles Merlin, σχετικά με την ανέγερση ενός κτηρίου για τη γαλλική αντιπροσωπεία, στη γωνία του μεγάλου οικοπέδου στα όρια των οδών Ακαδημίας, Σέκερη, Κανάρη και Κηφισίας (σήμερα Βασιλίσσης Σοφίας), με σκοπό την ποιοτική γειτνίαση και την ενοικίαση του κτηρίου στη Γαλλία για 50 χρόνια, έναντι του ποσού των 10.000 χρυσών φράγκων ετησίως.

Ο Charles Louis William Merlin ή αλλιώς Κάρολος Merlin, ήταν δισέγγονος του μέλους της Εθνικής Συνέλευσης Merlin de Douai, εισαγγελέα του Ροβεσπιέρρου και κατόπιν κόμη της αυτοκρατορίας το 1810. Κατά τη διάρκεια της Παλινόρθωσης, έχοντας ψηφίσει υπέρ της εκτέλεσης του βασιλιά Λουδοβίκου ΙΣΤ’ το 1793, ο Merlin de Douai βρίσκει καταφύγιο στην Αγγλία. Ο απόγονός του Charles, παντρεύτηκε την κόρη ενός σκωτζέζου εμπόρου του οποίου οι επιχειρήσεις οδήγησαν την οικογένεια στην Ελλάδα. Ο Charles William μετονομάζεται σε Κάρολος και εξελίσσεται σε πλούσιο τραπεζίτη, γαιοκτήμονα και διάσημο ερασιτέχνη φωτογράφο.

Αν και οι προτάσεις του κ. Merlin βρήκαν σύμφωνο επί της αρχής το γαλλικό Υπουργείο Εξωτερικών, η υπόθεση δεν προχώρησε περαιτέρω κατά τα δύο χρόνια κατασκευής του κτηρίου από τους αδελφούς Ψύχα και τον αρχιτέκτονα Αναστάσιο Μεταξά, του οποίου χρωστάμε πολλές κατασκευές στην Αθήνα, όπως το Καλλιμάρμαρο.

Οι διαπραγματεύσεις με τον κ. Merlin επανήλθαν στο προσκήνιο στις αρχές του 1896, όταν ο διάδοχος του κόμη de Montholon, κος Frédéric Albert Bourée, κατόρθωσε να πείσει τον γάλλο υπουργό Marcelin Berthelot να παράσχει τα απαραίτητα κεφάλαια (12.5000 χρυσά φράγκα) για την ενοικίαση της κομψής και άνετης κατοικίας, την οποία, λόγω του δισταγμού των γαλλικών αρχών άρχισαν να καλοβλέπουν η γερμανική, η αγγλική και η ρωσική αντιπροσωπεία, των οποίων η κατοικία είχε μικρότερο κύρος και μεγαλύτερο κόστος.

Όπως τονίζει ο εκπρόσωπος της Γαλλίας σε μια επιστολή του τον Μάρτιο του 1896 προς το γαλλικό Υπουργείο Εξωτερικών : «πώς θα μπορούσαμε ν’αρνηθούμε στη διπλωματική μας αντιπροσωπεία στην Ελλάδα το όφελος που μας προσφέρει η κτήση αυτού του μικρού παλατιού; Θα ήταν σαν να αρνιόμασταν πολύ σημαντικά προτερήματα τα οποία δεν θα ξαναβρίσκαμε ποτέ σε τέτοια τιμή. Είναι βέβαιο ότι αυτήν την εποχή (όσον αφορά στο μίσθωμα), η αξία του κτηρίου ανεβαίνει διαρκώς : η Αθήνα αναπτύσσεται αδιάκοπα... Καθημερινά βλέπουμε να χτίζονται νέα κτήρια και η πόλη απλώνεται συνεχώς σε οικόπεδα, η τιμή των οποίων αυξάνει ανάλογα. Το 1863 η πρωτεύουσα αυτή αριθμούσε περίπου 35.000 κατοίκους, έχει σήμερα άλλους 100.000 και πριν τη λήξη του μισθωτηρίου συμβολαίου μας, δεν θα ήταν υπερβολικό να προβλέψουμε ότι η πόλη αυτή θα φιλοξενήσει 200.000 περίπου ψυχές ».

Ωστόσο, ο κόμης d’Ormesson, υπουργός της Γαλλίας στην Αθήνα (1897 – 1909), ήταν τελικά εκείνος που μίσθωσε το κτίριο για να στεγάσει την γαλλική αντιπροσωπεία, η οποία μέχρι τότε στεγαζόταν στην οδό Σταδίου, δίπλα στην παλιά Βουλή. Ο γιος του, Wladimir d’Ormesson, δημοσιογράφος και πρέσβης (1888-1973) περιγράφει το κτήριο στο βιβλίο του « Παιδικά χρόνια ενός διπλωμάτη », όπου διηγείται την καθημερινή ζωή της Αθήνας με τα παιδικά μάτια των 12 ετών : «το τεράστιο μαρμάρινο σπίτι όπου στεγαζόταν η γαλλική αντιπροσωπεία και το οποίο νοίκιαζε ο πατέρας μου (ανήκει πλέον στην κυριότητα του δημοσίου) βρισκόταν στην λεωφόρο Κηφισίας, απέναντι από τον βασιλικό κήπο, λίγα μέτρα από την πλατεία Συντάγματος. Η επιβλητική σκάλα σε ζάλιζε. Διέθετε μια αίθουσα χορού, μεγάλα σαλόνια, μια τραπεζαρία, που θα μπορούσαμε να οργανώσουμε και βασιλικό κυνήγι. Τα δωμάτια ήταν εξίσου μεγάλα. Η ταράτσα του μας προσέφερε ένα θαυμάσιο πανόραμα της Αττικής. Μια άλλη μικρότερη βεράντα, ένα είδος χαγιάτι με κολόνες, έβλεπε στον πρώτο όροφο, στον βασιλικό κήπο και εκεί ήταν που είχαμε τη συνήθεια να καθόμαστε όταν έκανε ωραίο καιρό και έκανε σχεδόν πάντα. Αλλά έπρεπε να προσέχουμε τους πρίγκηπες που έμεναν ακριβώς απέναντι και που είχαν αγαπημένη συνήθεια - μας το ομολογούσαν γελώντας - να κοιτούν με κυάλια το σπίτι».

JPEG

Το θέμα της αγοράς του κτηρίου Merlin de Douai ετέθη από το 1902. Η κόρη του Charles Merlin, Henriette, μετά το θάνατο της μητέρας της Irène το 1896, είχε κληρονομήσει το σπίτι, το μικρό κήπο και τους υπόλοιπους χώρους και τα είχε δώσει προίκα στο σύζυγό της Κωνσταντίνο Μάνο. Ο τελευταίος, δήμαρχος Χανίων στην Κρήτη την εποχή εκείνη, επιθυμούσε να πουλήσει το κτήριο έναντι 500.000 χρυσών φράγκων.

Παρά τα μερικά ελαττώματα που παρουσίαζε το κτήριο Merlin de Douai για τον κόμη d’Ormesson, (απουσία ανελκυστήρων, μικροί χώροι της διπλωματικής καγκελαρίας, ελλιπής επίπλωση), κακή ποιότητα μερικών υλικών κατασκευής -οι σωλήνες ήταν από σίδερο και όχι από μολύβι- και της όχι και τόσο ευχάριστης συμπεριφοράς του κ. Μάνου, ο οποίος αρνιόταν συστηματικά να πληρώνει τις εργασίες επισκευής του κτηρίου, που ήταν ωστόσο υποχρέωση του ιδιοκτήτη, ο κόμης d’Ormesson υπήρξε ο υποστηρικτής της αγοράς του κτηρίου της γαλλικής αντιπροσωπείας. Ωστόσο, το 1902, το γαλλικό υπουργείο αδυνατούσε να προχωρήσει στην αγορά γιατί η οικονομική του κατάσταση και τα σχέδια αγοράς και κατασκευής διπλωματικών κτηρίων στην Ουάσινγκτον και τη Βιέννη, δεν του επέτρεπαν να ζητήσει από το Κοινοβούλιο νέα κεφάλαια για την αγορά της πρεσβευτικής κατοικίας της Αθήνας.

Με τον φόβο της έξωσης της γαλλικής αντιπροσωπείας από το «Σπίτι της Γαλλίας»-στο οποίο έμενε ήδη δεκαεπτά χρόνια- από έναν ιδιοκτήτη που είχε εξουσιοδότηση από την ελληνική νομοθεσία για την πώληση του κτηρίου και, λόγω της δυσκολίας να βρεθεί μια άλλη κατοικία με το ίδιο κύρος και με λογικό ενοίκιο, λαμβάνοντας υπόψη και τα απρόοπτα που κρύβει κάθε σχέδιο νέας κατασκευής, το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών συμφώνησε εν τέλει στην αγορά του Hôtel Merlin de Douai το 1913.

Το τέλος των βαλκανικών πολέμων, οι επιτυχίες της Ελλάδας που είχαν σαν αποτέλεσμα μια σημαντική αύξηση του πληθυσμού και μια σημαντική επέκταση των συνόρων της, έπεισαν το γαλλικό υπουργείο για την αναγκαιότητα της απόκτησης «σε μια μεγαλύτερη Ελλάδα, μιας κατοικίας άξιας του παρελθόντος της και του ρόλου που καλείται ακόμα να διαδραματίσει», όπως τόνιζε σε ένα υπηρεσιακό σημείωμα τον Απρίλιο του 1913 προς τη διεύθυνση λογιστηρίου ο πολιτικός διευθυντής κύριος de Margerie.

Η έγκριση των απαραίτητων κεφαλαίων, δηλαδή 455.000 φράγκα (συμπεριλαμβανομένων των εξόδων), ψηφίστηκε από το Κοινοβούλιο, την παραμονή των θερινών διακοπών της Βουλής, στις 2 Ιουλίου 1914, ενώ το συμβόλαιο αγοράς υπογράφτηκε στις 18 Αυγούστου 1914 στην πρεσβευτική κατοικία από τον Gabriel Deville.

Η αγορά αυτή συνέπεσε με την αρχή του Α’ Παγκοσμίου πολέμου γεγονός που δυσκόλεψε τη συντήρηση και την επισκευή του Αρχοντικού Merlin de Douai για πολλά χρόνια.

Πράγματι, το γενικό πρόγραμμα ανακαίνισης και διαμόρφωσης των χώρων που είχε προβλεφθεί από το Υπουργείο (ύψους 80.000 φράγκων) δεν μπόρεσε να εφαρμοσθεί κατά τον πόλεμο, ενώ οι πρώτες σημαντικές επιδιορθώσεις που κόστισαν 197.775 φράγκα (ανακαίνιση της πρόσοψης του κτηρίου, επισκευή των βεραντών, γενική ανακαίνιση – βάψιμο των τοίχων) έγιναν το 1930. Το 1934-35 έγιναν νέες επισκευές : εγκατάσταση κεντρικού συστήματος θέρμανσης ύψους 96 000 φράγκων, εγκατάσταση ανελκυστήρα ύψους 127 000 φράγκων, επισκευή δαπέδων κ.ά.

Δυστυχώς, το σύνολο των εργασιών δεν αντιστοιχούσε στις εργασίες που θα επέτρεπε ο προϋπολογισμός των 80.000 φράγκων πριν τον πόλεμο. Το 1937, η πτώση του φράγκου δεν επέτρεψε ούτε την εκτέλεση ενός προγράμματος ύψους 300.000 φράγκων.

Το 1945, το πόρισμα της επιθεώρησης του κτηρίου από τον αρχιτέκτονα της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα κατέληγε ότι υπάρχει ανάγκη να γίνουν εργασίες στις προσόψεις, που στοίχισαν τελικά 725.000 φράγκα. Στη συνέχεια, δαπανήθηκαν δύο εκατομμύρια το 1947, ένα εκατομμύριο το 1949, ένα εκατομμύριο το 1950, πλέον των εξόδων συνήθους συντήρησης.

Στα τέλη της δεκαετίας του ΄50, και καθόλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ΄60, τέθηκε το θέμα της πώλησης του κτηρίου. Υπήρχε κακή διαρρύθμιση του χώρου : η καγκελαρία βρισκόταν στο ημι-υπόγειο, τα γραφεία του Πρέσβη και του Συμβούλου, τα σαλόνια και η τραπεζαρία στο ισόγειο, το προσωπικό διαμέρισμα του Πρέσβη στον πρώτον όροφο ενώ ο δεύτερος όροφος δεν εχρησιμοποιείτο.

Η επέκταση της πόλης των Αθηνών μετακίνησε και το κέντρο βάρους της. Η ταράτσα της πρεσβείας δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί λόγω της γειτνίασης με ψηλά κτήρια. Ο κήπος ήταν μικρός και δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για δεξιώσεις ή για τη στάθμευση των οχημάτων. Η κυκλοφορία και η μόλυνση των οδών Ακαδημίας και Βασιλίσσης Σοφίας γύρω από την πρεσβεία, άρχισαν να γίνονται όλο και περισσότερο αισθητές.

Ωστόσο, η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης δεν επέτρεψε την ανοικοδόμηση ενός νέου κτηρίου της πρεσβείας σε κάποιο οικόπεδο κοντά στον Εθνικό κήπο, όπως είχε κάποια στιγμή προβλεφθεί, γιατί η τιμή πώλησης του Αρχοντικού Merlin de Douai ήταν ανεπαρκής για την αγορά νέου οικοπέδου και την ανέγερση κτηρίου.

Στο πέρασμα των χρόνων, με σκοπό την καλύτερη λειτουργία της καγκελαρίας, του προξενείου και των υπηρεσιών των διπλωματικών ακολούθων, υπήρξαν διάφορες προτάσεις ανακαίνισης του Αρχοντικού de Douai και μίσθωσης (ή αγοράς) μιας νέας κατοικίας, καμία όμως από τις προτάσεις αυτές δεν πραγματοποιήθηκε.

Σήμερα, η πρεσβευτική κατοικία συνεχίζει να συνυπάρχει με τη διπλωματική καγκελαρία, αλλά οι χώροι αναδιαμορφώθηκαν ούτως ώστε να είναι πιο λειτουργικοί και πιο ευχάριστοι. Βέβαια, οι διάφορες κρατικές υπηρεσίες παραμένουν διασκορπισμένες. Το προξενείο και οι υπηρεσίες των διπλωματικών ακολούθων χρησιμοποιούν χώρους που έχει αγοράσει το κράτος και βρίσκονται σε διάφορα σημεία της Αθήνας. Το μορφωτικό τμήμα στεγάζεται στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας. Λόγω όμως του κόστους και των δυσκολιών που συνοδεύουν την αγορά ακινήτων στην Αθήνα, δεν μπόρεσε να βρεθεί άλλη ικανοποιητική λύση.

Επίσης, το κυκλοφοριακό πρόβλημα που γνωρίζει η ελληνική πρωτεύουσα καθιστούν παραδόξως, πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η καγκελαρία και η πρεσβευτική κατοικία βρίσκονται κοντά στα κέντρα αποφάσεων της χώρας.

Λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση αυτή, το Υπουργείο, εδώ και είκοσι περίπου χρόνια κατέβαλε σημαντικές προσπάθειες για να συντηρήσει το Αρχοντικό de Douai σε ένα επίπεδο αντάξιο ενός επίσημου γαλλικού κτηρίου στο εξωτερικό.

Συγκεκριμένα, το Αρχοντικό Merlin de Douai ανακαινίσθηκε το 1985-86 ενώ από τον Απρίλιο του 1993 και υπό τη διεύθυνση του ντεκορατέρ Christian Duval, ξεκίνησε ολική ανακαίνιση των προσόψεων και των εσωτερικών χώρων του κτηρίου που διήρκεσε ενάμισυ χρόνο. Όλοι οι χώροι της πρεσβείας ανακαινίσθηκαν : τα σαλόνια, οι κρεβατοκάμαρες, οι κουζίνες και οι χώροι του προσωπικού. Οι τοίχοι βάφτηκαν με σφουγγάρι και τα κλιματιστικά κρύβονται έξυπνα πίσω από κάδρα-αποθήκες που αποτελούν στηρίγματα για τους πίνακες.

JPEG

Τα έπιπλα, κυρίως στυλ Λουδοβίκου 15ου, Λουδοβίκου 16ου και Empire ανακαινίσθηκαν πλήρως. Η μοντέρνα ύφανση των χαλιών θυμίζει εκείνη των ταπισερί Aubusson, και ο οίκος Frey έφτιαξε υφάσματα τα σχέδια των οποίων είναι εμπνευσμένα από παλιά μοτίβα του Πύργου του Dampierre.

Στο μεγάλο σαλόνι, μια μεγάλη ταπισερί της βασιλικής βιοτεχνίας των Gobelins του 17ου αιώνα κερδίζει την προσοχή. Απεικονίζει τη νίκη του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου επί του αντιπάλου του Μαξέντιου στις 27 Οκτωβρίου 312 μ.Χ. στη Μουλβία γέφυρα, στον Τίβερη, κοντά στη Ρώμη. Αναφέρεται ότι την παραμονή της μάχης, ο Κωνσταντίνος είδε σε όραμα ένα σταυρό που ανέγραφε « Εν τούτω νίκα » και ότι την επόμενη νύχτα παρουσιάστηκε στον Κωνσταντίνο ο Χριστός και του είπε να βάλει το σύμβολο που είδε στη σημαία του. Την επομένη, ο στρατός του Κωνσταντίνου διέλυσε εκείνον του Μαξέντιου, ο οποίος πνίγηκε στο ποτάμι. Ο Κωνσταντίνος απέδωσε τη νίκη του στο « Θεό των Χριστιανών » και στον οποίο τελικά πίστεψε. Το γεγονός αυτό έμεινε στην Ιστορία ως συμβολική ημερομηνία της πτώσης της Τετραρχίας που είχε εγκαθιδρύσει ο Διοκλητιανός, αλλά και του τερματισμού των διωγμών κατά των χριστιανών και αρχή της διαδικασίας που εδραίωσε το χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Η αναπαράσταση του θέματος αυτού σε μια ταπισερί της βασιλικής βιοτεχνίας των Gobelins τονίζει ότι κατά τον 17ο αιώνα, η ιστορική φυσιογνωμία του Μεγάλου Κωνσταντίνου ανήκε στις αγαπημένες αναφορές της απολυταρχικής ιδεολογίας. Κρίνεται επίσης ότι η συγκεκριμένη ταπισερί εξυμνεί το πέρασμα του Ρήνου από τις στρατιές του Λουδοβίκου 14ου.

Στην άλλη πλευρά του μεγάλου σαλονιού, βλέπουμε ένα γαλλικό πιάνο Erard του τέλους του 19ου αιώνα, ένα σπάνιο κομμάτι από τα έξι συνολικά πιάνα του οίκου αυτού που υπάρχουν στον κόσμο.

Το γωνιακό σαλόνι έχει μια ταπισερί Abbeville με θέμα τη στέψη του Κάρολου Ι’, και μια βιβλιοθήκη στυλ Boulle.

Το μπλέ σαλόνι παίρνει ιδιαίτερη αξία από τις πολυθρόνες Empire του Jacob-Desmalter.

Η τραπεζαρία ξεχωρίζει για τη διακόσμησή της με τις δύο όμορφες ταπισερί Perrot της δεκαετίας του ΄50, των οποίων τα θέματα, η κουκουβάγια της Αθηνάς και οι όρνιθες του Αριστοφάνη είναι εμπνευσμένα από την Αρχαία Ελλάδα.

Στο χωλ του πρώτου ορόφου όπου βρίσκονται πέντε κρεβατοκάμαρες, υπάρχει ένας πανοραμικός πίνακας του οίκου Zuber.

Πολλά αγάλματα, τέσσερα από τα οποία απεικονίζουν τις εποχές και προέρχονται από το πρώην παράρτημα του Γαλλικού Ινστιτούτου στον Πειραιά, διακοσμούν τα σαλόνια και, μαζί με πολλά αμπαζούρ, βάζα από πορσελάνη των βασιλικών εργαστηρίων Σεβρών, διάφορους παλιούς και μοντέρνους πίνακες -εκ των οποίων δύο είναι αντίγραφα του Poussin- έναν πίνακα του Caron και έναν του Rohner, δίνουν μια πινελιά κομψότητας και άνεσης.

Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώνων 2004, η πόλη των Αθηνών είχε εκπονήσει ένα πρόγραμμα ανακαίνισης του ιστορικού κέντρου της, καθώς και των προσόψεων των κτηρίων που βρίσκονται στους κύριους αστικούς άξονες κυκλοφορίας.

Το Αρχοντικό Merlin de Douai, ένα από σπάνια νεοκλασσικά κτήρια που έδιναν άλλοτε τον τόνο στην κομψή Αθήνα – όπως στο Παρίσι οι ωραίες κατοικίες στο Faubourg Saint Germain – και από τα οποία δεν παραμένουν παρά λίγες εξαιρέσεις, όπως οι πρεσβείες της Αιγύπτου και της Ιταλίας που γειτνιάζουν με την Πρεσβεία της Γαλλίας (το κτήριο της οποίας ανακηρύχθηκε διατηρητέο το 1984 από το ελληνικό υπουργείο περιβάλλοντος και δημοσίων έργων), συμπεριλαμβανόταν βεβαίως στο παραπάνω πρόγραμμα ανακαίνισης.

Το προηγούμενο ροζ χρώμα της πρόσοψης που είχε υποστεί μεγάλη φθορά λόγω του αθηναϊκού νέφους ανακαινίστηκε πλήρως. Επισκευάστηκαν επίσης οι ζημιές που είχαν προκληθεί από τη διάβρωση αλλά και το σεισμό που είχε γίνει το Σεπτέμβριο του 1959.

Η Πρεσβεία είναι λοιπόν τώρα ένα κτήριο με πρόσοψη σε χρώμα ανοικτού κίτρινου, που ταιριάζει όμορφα με το άσπρο χρώμα της κορνίζας του κτηρίου και των παραθύρων καθώς και με το πράσινο των φοινικόδεντρων του κήπου, και βρίσκεται στον αριθμό 7 της γοητευτικής λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας.

Μετά από πολλές περιπέτειες, το όμορφο αυτό κτήριο που ο Charles Merlin ήθελε να κατασκευάσει ειδικά για τη Γαλλία, μαρτυρά έναν αιώνα αργότερα, τη θέση που κατέχει η Γαλλία σε μιαν Ελλάδα που ξέρει να συνδυάζει με επιτυχία την κληρονομιά της αρχαιότητας με το δυναμισμό της σύγχρονης εποχής./.

δημοσίευση 11/12/2015

Αρχή σελίδας